Kukuruzna svila - malo poznato lekovito sredstvo

I ovaj tekst je vec objavljen u "Poljoprivrednom kalendaru" za 2004. godinu, u nesto izmenjenom obliku u odnosu na tekst koji sada postujem.

::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::::

Kukuruzna svila – malo poznato prirodno lekovito sredstvo

Vrsta Zea mays L., Poaceae (kukuruz) je redak, a možda i jedini predstavnik biljnog carstva čija je evolucija bila toliko blisko vezana za evoluciju čoveka, da se proces njegovog pripitomljavanja i kultivisanja sa pravom može smatrati pravim primerom zajedničke evolucije: razvoj ove kulture i razvoj ljudskog društva su duboko i suštinski povezani. Kukuruz je potpuni proizvod čovekove aktivnosti - biljka koja ne postoji samonikla u prirodi, niti je sposobna da se bez čovekove brige i zaštite razmnožava i opstane. Klip kukuruza je proizvod specifičnog selekcionerskog procesa, neprilagođen opstanku biljke u prirodnim uslovima: savremeni kukuruz nema sposobnost spontanog i slobodnog rasejavanja semena usled posedovanja nelomljivog klipa i čvrstog omotača u kome se klip nalazi. S druge strane, uvođenje kukuruza u kulturu i razvoj ove vrste bili su preduslov nastanka i razvoja pretkolumbovskih srednjeameričkih civilizacija, koje su na ovaj način rešile pitanje ishrane stanovništva i uklonile pretnju gladi. Period razvoja Olmeka, Tolteka, Maja i Acteka trajao je do dolaska Španaca 1519-1521. godine, kada su se ovi narodi utopili u nezadrživom procesu hispanizacije i nestali na marginama Novog Sveta.

Po svemu sudeći, inicijalna domestikacija davnog (sada izumrlog) pretka kukuruza i hibridizacija sa drugim srodnim vrstama, dogodile su se u dubinama planinskog masiva Sijera Madre u Meksiku, u periodu između 4000. i 3000. godine pre Hrista. Pod uticajem domestikacije kukuruza nestala je glad, a ljudske zajednice koje su naseljavale ovo područje, prestale su da budu nomadske, lovačko-sakupljačke grupe i postepeno poprimile odlike ranih agrarnih društava. U naredne četiri hiljade godina, gajenje kukuruza se iz Meksika proširilo najpre na jug, na visoravni Perua i Bolivije, a zatim, preko Karipskog arhipelaga i Kube, i u Severnu Ameriku.

Prvi Evropljani koji su upoznali kukuruz bili su Španci. U vreme kada su oni stigli na obale Amerike, na celoj njenoj teritoriji (od granica sadašnje Kanade na severu, do Patagonije na jugu), već su postojale sve podvrste kukuruza koje su i danas poznate. U Španiju je kukuruz unet zajedno sa drugim srednjeameričkim kulturama (krompir, duvan, paprika, paradajz,...). Za razliku od krompira, takođe biljke američkog porekla, čija je introdukcija išla veoma sporo i teško (zbog otpora stanovništva), širenje kukuruza se odvijalo iznenađujuće brzo. Sami Španci nisu pridavali veći značaj kukuruzu i nisu ga u početku koristili za ljudsku ishranu, smatrajući ga manje vrednom žitaricom. Međutim, drugi narodi su ga lako prihvatili, najverovatnije zbog njegove prilagodljivosti i očiglednih ekonomskih prednosti gajenja u odnosu na raž, pšenicu, ječam, ovas i druge žitarice koje su činile osnovu ishrane stanovništva tog vremena. Posredstvom španskih, portugalskih i mletačkih trgovaca, kukuruz je tokom XVI veka donet najpre na zapadne obale Afrike, a zatim je preko Sredozemlja, Male Azije i Indije, veoma brzo stigao sve do Dalekog Istoka – Indonezije i Kine, gde se gaji od 1577. godine.
U naše krajeve su prvi tipovi kukuruza (tvrdunci sa Karipskih ostrva) doneti početkom XVI veka. Međutim, njihova adaptacija na nove ekološke uslove nije bila ni brza, ni laka. Nešto kasnije su, sa visoravni Meksika i padina Anda, doneti novi genotipovi (takođe tvrdunci), što je donekle povećalo genetsku varijabilnost vrste i omogućilo efikasniju adaptaciju. U trećem pokušaju, tokom XVIII veka, doneti su tvrdunci drugog genetičkog porekla (iz Kanade i Nove Engleske – današnjih SAD). Ovi genotipovi su bili prilagođeni hladnijem podneblju i brzo su se proširili u brdske i planinske oblasti. Naposletku, krajem XIX i početkom XX veka, u našu zemlju su doneti zubani iz američkog kukuruznog pojasa. Spontanim ukrštanjem novih zubanskih tipova sa već gajenim tvrduncima, nastali su novi, originalni tipovi, što je, ujedno, bila poslednja veća prirodna hibridizacija značajna za evoluciju kukuruza u Evropi. Neposredno pred izbijanje Drugog svetskog rata, na poljima žitorodnih regiona Kraljevine Jugoslavije, bilo je prisutno 16 autohtonih populacija kukuruza, koje su nastale slobodnim oprašivanjem. Posle Drugog svetskog rata, u našoj zemlji je napušteno gajenje autohtonih sorti kukuruza i prešlo se na gajenje hibrida, u početku uvoznih (američkih), a potom i domaćih. Velika genetska varijabilnost domaćih, autohtonih sorti kukuruza, iskorišćena je na najbolji način, kao veoma široka i pouzdana osnova za formiranje velikog broja hibrida – oplemenjenih sorti visoke rodnosti i otpornosti na biljne bolesti i štetočine. Time se naša zemlja uvrstila ne samo u grupu značajnih svetskih proizvođača kukuruza, već je stekla i veliki ugled kao jedan od vodećih naučnih centara oplemenjivanja ove industrijske biljke.

Danas se kukuruz, posle pšenice i pirinča, smatra jednom od najvažnijih zrnastih kultura. Njegovo gajenje je široko rasprostranjeno u svetu, počev od skandinavskih zemalja na severu do Novog Zelanda na jugu. Glavne površine pod kukuruzom se, ipak, nalaze u regionima sa blagom, umereno toplom klimom. Najvećim delom se koristi kao krmna biljka. Međutim, kukuruz je i vrlo pogodna sirovina, koja ima široku primenu u različitim granama industrije. Gotovo svi delovi biljke mogu da se prerade, što gajenju kukuruza daje poseban ekonomski značaj. Jedan od važnih, mada malo poznatih proizvoda koji se dobijaju korišćenjem kukuruza je tzv. kukuruzna svila, zahvaljujući kojoj kukuruz svrstavamo i među lekovite biljke.

Šta je kukuruzna svila?
Pod ovim pojmom (često korišćeni naziv u farmaciji je Maydis stigma) podrazumeva se osušeni žig tučka ženskog cveta kukuruza. Sastoji se iz tankih, smeđežutih ili svetlosmeđih filamenata, dugih 5-20 i debelih do 0,2 mm. Prema narodnom iskustvu, dobija se tokom cvetanja biljke, ali pre oprašivanja, tako što se odvoje vršni delovi ovojnih listova i žigovi odseku pri vrhu klipa, pa rasporede u što tanjem sloju, u hladu, na promajnom mestu i brzo osuše. Slabog je, prijatnog i svojstvenog mirisa i sladunjavog, bljutavog ukusa.

Iako je narodno iskustvo izričito u pogledu načina njenog dobijanja, u praksi se u većim količinama kukuruzna svila proizvodi (barem u Srbiji) potpuno zrela, tek nakon berbe. Tada se mehaničkim putem odvaja od ploda, a potom uklanjaju potamneli, zaprljani i, obično, natruli vršni delovi, pa dobijeni biljni materijal suši. U mreži biljnih apoteka u našoj zemlji se, prema tome, nalazi kukuruzna svila dobijena postupkom koji značajno odstupa od tradicionalnog. Ovakav način proizvodnje kukuruzne svile u industrijskim razmerama, uslovljen je činjenicom da se kukuruz u našoj zemlji gaji isključivo radi proizvodnje zrna, ne i namenski za neke druge potrebe. Uklanjanjem nedozrelih žigova onemogućava se oprašivanje i, kasnije, plodonošenje, te se ujesen neće dobiti željeni rod. Pošto se kukuruz, ipak, gaji zbog roda, a ne zbog dobijanja kukuruzne svile, preovlađuje shvatanje da insistiranje na tradicionalnom načinu proizvodnje nema praktično opravdanje, što rezultati najnovijih naučnih ispitivanja i potvrđuju.

Upotreba kukuruzne svile u narodnoj medicini
Upotreba kukuruzne u različitim sistemima tradicionalne medicine je raširena u svim krajevima sveta gde klimatski i drugi uslovi omogućavaju gajenje kukuruza. Prvi podaci o medicinskoj upotrebi kukuruzne svile datiraju 1500 godina pre Hrista, a sreću se u bogatom istorijskom nasleđu srednjeameričkih kultura. Narodna medicina Maja je poznavala upotrebu kukuruzne svile kao diuretika i afrodizijaka.

U narodnoj medicini Srba, ali i drugih evropskih naroda, kukuruzna svila se koristi kao blag diuretik, za izbacivanje kamena i peska iz bubrega i mokraćne bešike, protiv cistitisa, gihta, hroničnog nefritisa i sličnih oboljenja, kao i protiv reumatizma i reumatoidnog artritisa, najčešće u obliku čajnih napitaka ili vodeno-alkoholnih ekstrakata namenjenih unutrašnjoj upotrebi. Kukuruzna svila se ponegde koristi u terapiji benigne hiperplazije prostate, protiv hepatitisa, kao antidijabetik ili antihipertenziv.

Veoma je interesantno i važno istaći činjenicu da su aspekti upotrebe kukuruzne svile u narodnoj medicini gotovo identični u svim krajevima sveta, iako su pomenuti predeli i ljudi koji ih nastanjuju geografski i kulturološki veoma udaljeni. Moguće je da su se, uporedo sa širenjem kukuruza iz Srednje Amerike na istok, ujedno prenosile i informacije o medicinskoj upotrebi kukuruzne svile, koje su suštinski ostale neizmenjene sve do danas, iako između srednjeameričkog i evropskog iskustva u njenom korišćenju stoji vremenska distanca od preko 3000 godina.

Upotreba kukuruzne svile u zvaničnoj medicini
Smatra se da je kukuruzna svila u zvaničnu medicinu uvedena tek 1879. godine. Korišćena je u terapiji cistitisa, uretritisa, pijelitisa, prostatitisa i drugih akutnih ili hroničnih upala organa urinarnog sistema, urolitijaze, edema kao simptoma oboljenja srca i krvnih sudova, oligurije, albuminurije, poremećaja u radu žučne kesice, gihta, reume i gonoreje, a veoma često i u terapiji bronhijalne astme, u sastavu tzv. antiastmatičnih cigareta. Neki aspekti primene kukuruzne svile su danas napušteni, tako da se u savremenoj fitoterapiji ona skoro isključivo primenjuje kao diuretik ili antiinflamatorno sredstvo. Ekstrakti kukuruzne svile se odskora primenjuju i u stomatologiji, za lečenje oboljenja desni (gingivitis i parodontoza), u obliku zubnih pasti, tableta ili rastvora za ispiranje usta.
Kukuruzna svila nalazi primenu i u veterinarskoj medicini, kao sredstvo za poboljšanje izlučivanja žuči i kao diuretik. Vodeni ekstrakt kukuruzne svile može da se koristi protiv holecistitisa, hepatitisa, urolitijaze i edema kod domaćih životinja. Primena ekstrakta ili usitnjene kukuruzne svile, pomešane sa hranom u dozi koja odgovara vrsti i telesnoj masi životinje, dovodi do povećanja sekrecije žuči. Primena kukuruzne svile dovodi do povećanja nivoa protrombina u krvi što ubrzava koagulaciju, tako da se u veterinarskoj medicini koristi i kao antihemoragijsko sredstvo.

Šta znamo o kukuruznoj svili?
O hemijskom sastavu kukuruzne svile postoje šturi i, po pravilu, vrlo uopšteni podaci koji se, bez razlike, nalaze i u starim tekstovima, i u savremenim priručnicima, koji tematiku upotrebe lekovitog bilja obrađuju na moderan i racionalan način.

Prema novijim izvorima, kukuruzna svila sadrži masno i etarsko ulje, flavonoide, gorke materije, saponozide, polifenole, ugljene hidrate, alkaloide, sluzi i mineralne materije - pretežno soli kalijuma. Međutim, naučnih radova posvećenih detaljnom ispitivanju hemijskog sastava i farmakološkog delovanja kukuruzne svile praktično nema. Do sada nisu objavljivani radovi koji bi za cilj imali utvrđivanje bilo kakve veze sastojaka kukuruzne svile sa aspektima njene primene u narodnoj i zvaničnoj medicini. Postoji, doduše, značajan broj radova iz oblasti agronomije, agrohemije, zaštite bilja, genetike i selekcionerstva, ali je težište ovih istraživanja po pravilu bilo usmereno ka poboljšavanju nekih osobina kukuruza - rodnosti, otpornosti itd. Ipak, može se potvrditi da je hemijski sastav kukuruzne svile složen i vrlo varijabilan, a u svakom slučaju direktno zavistan od varijeteta, čak i hibrida kukuruza koji je upotrebljen. Drugim rečima, o terapijskoj vrednosti kukuruzne svile se i dalje srazmerno malo zna.

Dodatni problem u definisanju terapijske vrednosti kukuruzne svile je i pitanje njenog biološkog izvora. Pod ovim pojmom podrazumeva se biljna vrsta, ustanovljena i određena u skladu sa savremenom sistematizacijom živog sveta. Obzirom na to da biološki izvor kukuruzne svile (kukuruz) ne postoji kao samonikla biljka, značaj ovog problema se može ilustrovati sledećim primerom.

Čovek je, koristeći genetske potencijale kukuruza, varijabilnost ove vrste i sposobnost prilagođavanja, hiljadama godina uporno i sistematično odabirao upravo one osobine koje zadovoljavaju neke njegove potrebe. Vremenom, diferenciran je veliki broj hibrida koji se morfološki upadljivo razlikuju: njihova visina varira u širokom rasponu od 0,5 do 3 m, vegetacioni period traje od 60 do 330 dana, rađaju od 1 do 4 klipa po biljci sa 10 do 1800 zrna u klipu i prinosom koji varira od 0,5 do 23,5 t/ha; zrna mogu biti bezbojna (bela) ili žuta, crvena, plava ili višebojna. Dalje, površine pod kukuruzom danas zahvataju ogroman geografski prostor između 50 stepeni SGŠ i 40 stepeni JGŠ, na nadmorskim visinama do preko 4000 m, u pustinjskim, ali i tropskim regionima.

Morfološke razlike posledica su genskih razlika između pojedinih hibrida koje se stvaraju i održavaju strogom veštačkom selekcijom. Isto tako, poznato je da je biosinteza sekundarnih metabolita biljaka, među kojima nalazimo i farmakološki aktivna jedinjenja čije prisustvo opravdava upotrebu lekovitih biljaka u savremenoj medicini, takođe proces koji je genski determinisan. Dobro je poznato da se genske razlike ne odražavaju samo na izgled i spoljašnje osobine biljke, već i na hemijski sastav pojedinih hibrida. Koji hibrid od obilja raspoloživih valja odabrati kako bi se proizvela kukuruzna svila koja ima upravo ona terapijska svojstva zbog kojih se i koristi? Ili je to, možda, svejedno?

Tekuća istraživanja
U Srbiji se danas odvija vrlo živa naučnoistraživačka aktivnost posvećena kukuruzu. Jedan ogranak ove aktivnosti je vezan za dva naučnoistraživačka centra čija je osnovna delatnost oplemenjivanje kukuruza i unapređenje njegove proizvodnje: Institut za kukuruz "Zemun Polje" u Beogradu i Zavod za kukuruz Naučnog instituta za ratarstvo i povrtarstvo u Novom Sadu. Proizvodni program obe institucije obuhvata veliki broj kvalitetnih, međunarodno priznatih i visokorodnih hibrida kukuruza, kao i i hibrida posebnih svojstava: sa visokim sadržajem ulja, proteina, belog zrna ili kokičara.

S druge strane, ispitivanjem hemijskih i farmakoloških svojstava kukuruzne svile domaćeg porekla bavi se tim istraživača Instituta za farmakognoziju Farmaceutskog fakulteta Univerziteta u Beogradu. Podstaknuti nedostatkom pouzdanih podataka o lekovitom potencijalu kukuruzne svile, istraživači ovog Instituta su pokrenuli opsežna morfološko-anatomska istraživanja, hemijsku analizu i farmakološka ispitivanja kukuruzne svile komercijalno najznačajnijih domaćih hibrida kao prirodnog lekovitog sredstva. Tokom ovih ispitivanja, upoznate su osnovne hemijske karakteristike kukuruzne svile domaćih hibrida, utvrđeni parametri kontrole kvaliteta koji su neophodni za savremenu proizvodnju, potvrđeni su neki aspekti njene primene u medicini (diuretičko dejstvo), protumačeni do sada nepoznati mehanizmi njenog farmakološkog dejstva (antiinflamatorna aktivnost), ali i otkrivena neka nova područja njene potencijalne primene (mogućnost primene u kozmetologiji i dermatologiji).

Ono što se u ovom trenutku sa sigurnošću može tvrditi je da su lekovita svojstva suvog alkoholnog ekstrakta kukuruzne svile daleko izraženija od svojstava vodenog ekstrakta i da su zasnovana na prisustvu polifenolnih sastojaka. Dalje, nezrela kukuruzna svila (dobijena pre oprašivanja) je inferiorna u odnosu na zrelu (dobijenu posle berbe zrna), te predlažemo da se proizvodnja kukuruzne svile od nezrelog biljnog materijala odbaci kao nerentabilna. Na kraju, utvrđeno je da nije svejedno koji se hibrid kukuruza koristi za dobijanje kukuruzne svile. Rezultati naših istraživanja nedvosmisleno ukazuju na činjenicu da su, u svim kategorijama primenjenih testova, ubedljivo najbolji rezultati ostvareni korišćenjem zrele kukuruzne svile hibrida ZP 704, ZP 434 i NS 640, te ih preporučujemo kao najpodesniju sirovinu za proizvodnju ovog prirodnog lekovitog sredstva.
U planu je i izvođenje kliničkih ispitivanja, kojima bi se definitivno potvrdila (ili odbacila) narodna iskustva u primeni kukuruzne svile u lečenju i pribavio neoboriv dokaz njene efikasnosti u opisanom terapijskom području.

Umesto zaključka
“Lečenje biljem staro je koliko i samo čovečanstvo” je rečenica kojom započinju (ili završavaju) mnogi tekstovi koji na različite načine obrađuju problematiku primene lekovitog bilja u medicini. Iako je ova rečenica odavno postala fraza, njome se, ipak, izražava jedna duboka istina: lečenje biljem je ugrađeno u same temelje savremene medicine i farmacije.

Tokom vremena, ljudsko društvo se razvijalo i menjalo svoje poglede na svoje okruženje. Samim tim, razvijala su se i shvatanja koja su činila osnove raznih sistema lečenja. Budući da je staro koliko i sama medicina, lečenje biljem predstavlja zajednički imenilac, dodirnu tačku svih ovih sistema kroz vekove. Iz istog razloga, lečenje biljem je opterećeno naslagama prevaziđenih shvatanja iz prošlih vremena mnogo više nego bilo koja druga grana medicine ili farmacije.

Stoga je, tokom osme i devete decenije prošlog veka, u naučnoj javnosti preovladalo shvatanje da primena lekovitih biljaka mora da bude racionalna, efikasna i bezbedna. Ovaj koncept je danas široko rasprostranjen u svetu i predstavlja pokušaj da se sa fitoterapije skine talog verovanja i legendi, kako bi lekovite biljke postale lek, što one u suštini i jesu.

Prema konceptu racionalne fitoterapije, lekovita biljka može da postane prirodno lekovito sredstvo tek kada se detaljno upozna njen hemijski sastav. Poznavanje hemijskog sastava je neophodno zbog razumevanja mehanizama farmakološkog dejstva pojedinih lekovitih biljaka, formiranja režima pravilnog doziranja, predviđanja eventualnih neželjenih dejstava i akutne, odnosno hronične toksičnosti. Mehanizmi farmakološkog dejstva moraju da budu poznati, kako bi se znala terapijska vrednost lekovitih biljaka i adekvatnih fitopreparata.

Kukuruzna svila se, još uvek, ne uklapa u koncept racionalne fitoterapije. Iako postoje dokazi o efikasnosti i bezbednosti njene primene, ona do sada nije obrađena niti definisana onako kako je to već urađeno sa mnogim drugim lekovitim biljkama. One odavno pripadaju arsenalu lekovitih sredstava racionalne fitoterapije i predstavljaju osnovu formulacije različitih, definisanih fitopreparata koje lekari rado prepisuju, a pacijenti rado uzimaju. Smatramo da bi i kukuruzna svila u tom sistemu mogla da nađe svoje mesto, što bi ujedno bio i krajnji cilj svih naših istraživačkih napora.